sobota, 21 września 2019

Spotkanie z pasjonatami oraz dydaktykami - warsztaty, wykłady i prezentacja są już za nami - relacja z XXIX SDM

Tym razem mój artykuł będzie dosyć nietypowy, ponieważ będzie zawierał kilka części. Pierwsza z nich to opis tego co mogłem doświadczyć w ramach konferencji matematycznej: XXIX Szkoła Dydaktyki Matematyki, która odbyła się w dniach 18-21 września 2019. Druga to moja prezentacja jako slajdy (obrazy). Na jej bazie przygotowałem moją prezentację. Natomiast trzecia to duża część mojego wystąpienia dwa fragmenty (pierwszy o długości 10:46, a drugi 10:14, łącznie 21 minut). Mam nadzieję, że będzie to dobry przykład tego, że nie tylko się da, ale także tego, że można pokazać również środowisku dydaktyków matematyki (akademickiemu), że matematyka szkolna może być naprawdę bardzo fajna i ciekawa, a zarazem bliska sercu metodyków i dydaktyków. No to zaczynamy!

Na początek podkreślę, że poniższy opis jest osobistym wyborem tylko tych wystąpień, które szczególnie mnie poruszyły bądź zaciekawiły. Dlatego nie jest to absolutnie wierny obraz całości, lecz relacja widziana przez przeżycia, oczekiwania i doświadczenia Tomasza, czyli mnie.

Początek konferencji zaczął się od wykładu plenarnego, który prezentowała Ewa Swoboda. Prelegentka omawiała temat "Zawiłe relacje: matematyka - dydaktyka matematyki – nauczanie w latach 1980–2015".

Na tym wykładzie miałem okazję zobaczyć w jaki sposób zmieniały się warunki dotyczące tego jak matematyka była i jest nauczana. Najbardziej uderzyło mnie to w jaki sposób fale reform wpływały na kształt nauczania matematyki. Co bardzo mnie zaskoczyło i jednocześnie zdziwiło, to dawne i obecne relacje pomiędzy matematykami a dydaktykami matematyki, które zostały nazwane jako "szorstka przyjaźń". Co natomiast cieszy to fakt, że od roku 1981 zaczęły się odbywać cykliczne spotkania środowiska dydaktycznego. Ich nazwa to Szkoły Dydaktyki Matematyki, a w obecnej - już dwudziestej dziewiątej... miałem zaszczyt uczestniczyć i przy okazji podzielić się swoim referatem (przemyśleniami).

Następnym wykład, który przykuł moją uwagę omawiał zagadnienie tematu matematyki dla jej współczesnych i przyszłych użytkowników. Tutaj Konstantinos Tatsis omawiał znaczenie matematyki w życiu wszystkich ludzi, niezależnie od tego czy zajmują się nauką czy też nie. Prelegent z Grecji położył silny nacisk na to co OECD wyraźnie podkreśla. O czym mowa? Otóż chodzi o to, że świadomy obywatel powinien posiadać podstawowe kompetencje matematyczne, aby móc "rozwiązywać problemy i interpretować sytuacje w kontekście osobistym, zawodowym, społecznym i naukowym". Przy tym prelegent pokazywał bardzo proste przypadki w których matematyka jest niewłaściwe wykorzystywana czy też nadużywana - jak kto woli: jak można nią manipulować czy wręcz za jej pomocą oszukiwać. Uświadomił mi, że powinniśmy być ostrożni, aby nie podążać za dogmatycznym czy też ilościowym widzeniem zjawisk. Dlaczego? Otóż chociażby z tego powodu, że świat wokół nas jest zbyt skomplikowany, aby ignorować czynniki społeczne, kulturowe i środowiskowe.

Lambrecht Spijkerboer to trener nauczycieli matematyki. Swoim wykładem po prostu zwalił mnie z nóg. I akurat nie dlatego, że mówił po angielsku, lecz dlatego, że trafił z tematem w to co najbardziej uwielbiam (i od lat uważnie analizuję). Pokazał jakie są wymagania obecne, które dla niektórych nauczycieli są jeszcze nie do końca zrozumiałe, bo podejrzewają oni, że świeże podejście dopiero będzie konieczne w odległej przyszłości. A tymczasem okazuje się, że jest to konieczność, którą spokojnie można nazwać "na wczoraj". Gość z Holandii pokazywał rewelacyjne przykłady w których nauczyciel może dawać uczniom możliwość rozwoju ich potencjału, a nie tylko zaliczania egzaminów czy przechodzenia do kolejnych klas. Prezentował liczne możliwości, dzięki którym uczniowie mają okazję myśleć matematycznie. Chodzi o dostarczanie realistycznych problemów oraz dobór odpowiednich pytań motywujących. Postulował na bazie modelu OBIT (o nim ciut niżej), aby nauczyciel ułatwiał uczniom rozwój umiejętności myślenia poprzez używanie kontekstu i odpowiednich sposobów nauki. I tak! To wszystko jest możliwe do pogodzenia we współczesnej szkole, pod warunkiem, że nauczyciel chce wykonywać pracę polegającą na samodoskonaleniu i dopasowywaniu metod jak i narzędzi pracy, do możliwości oraz potrzeb uczniów. Czy to łatwe podejście? Nie! Czy konieczne! Absolutnie tak! Czy wszyscy będą chcieli je natychmiast wykorzystywać. Razem z prelegentem jesteśmy zdania, że obawy nauczycieli są na tyle duże obecnie, że tylko nieliczni będą czuli konieczność przejścia na "nowe nauczanie" matematyki. Niemniej obydwoje wierzymy, że nie tylko można, ale i trzeba to zmieniać i wspierać nauczycieli w tym, aby poczuli i zrozumieli potrzebę zmiany.

Miałem okazję również brać udział w niesamowitych warsztatach, które prowadził Lambrecht. Były tak inspirujące oraz pokazujące proste sposoby na różnorodne podejście do pytań oraz próśb uczniów... że aż zatykało mi dech. W skrócie mogę powiedzieć, że bazuje on na modelu OBIT, który wyróżnia się tym, że pokazuje dwa rodzaje uczenia. Pierwszym z nich jest powierzchowne uczenie (surface learning), zaś drugim - głębokie. Na ten pierwszy rodzaj składają się elementy Zapamiętywania (Onthouden) oraz Zrozumienia (Begrijpen). Ten sposób uczenia się jest dobry, gdy potrzebujemy coś na szybko zapamiętać i zdać test lub egzamin, ale nie chcemy, aby ta wiedza była trwała. Doskonale widzimy, że naszym polskim odpowiednikiem tego jakże popularnego podejścia (zwłaszcza wśród mało ambitnych studentów) jest tak zwane 3Z - zakuć, zdać, zapomnieć.

Natomiast w przypadku głębokiego uczenia się (deep learning), musi odbywać się pewne działanie i powiązanie wiedzy wraz z innymi jej elementami i doświadczeniami. Na ten rodzaj składa się Intergracja (Integreren) oraz (Twórcze) Zastosowania (Toepassen). Wiedza nabywana wiąże się ze zdobytą już wiedzą oraz wspomnieniami emocji i informacji uzyskiwanych poprzez różne zmysły. Z tego też powodu tak zdobytą wiedzę nie jest łatwo zapomnieć. I to właśnie nazywa się uczeniem głębokim. Nie muszę chyba dodawać, że to jest prawdziwa nauka, która sprawia, że dziecko się rozwija. I to bez względu na to w jakim jest wieku. Dodam tylko, że gdyby uczniowie mieli okazję doświadczyć przez jeden tydzień dobrze zorganizowanych głębokich zajęć, to przy badaniu dotyczącym tego, kto chce wrócić do tradycyjnych (powierzchniowych) zajęć, to szacuję, że wynik byłby w graniach 5-8%. Wiem, ponieważ wiele razy widziałem oraz czytywałem o takich zajęciach, więc jeśli dziecko nie jest zaburzone i nie wymaga terapii, wówczas uczenie się głębokie jest niejako jedynym, które realnie daje mu szanse rozwoju. Warto podkreślić, że oba podejścia mogą i powinny być wykorzystywane w praktyce. Jedyne na co trzeba zwrócić uwagę to orientacja na cel jak też przygotowanie zajęć głębokich dotyczących różnorodnych zagadnień.

Były jeszcze dwa warsztaty, które bardzo mi się spodobały i przy okazji dały wiele do myślenia. Jednym z nich były warsztaty "Origami w matematyce", które w ciekawy sposób poprowadziły studentki z koła naukowego UAM w Poznaniu: Alicja Adamczyk, Marta Brembor i Natalia Lechna. Owe pasjonatki matematyki uświadomiły mi, że warto nieco poszerzyć swój warsztat o tego typu dodatkowe atrakcje, aby mieć możliwość pokazywania matematyki także jako podejście ukierunkowane na "zrób to sam" i naucz swojego ucznia, aby osiągał sukces. Zwłaszcza jeśli można tego typu aktywności wykorzystywać do pokazywania matematycznych zagadnień a niekiedy i niezwykłych sztuczek. Jednym z najciekawszych pomysłów było składanie sześcianu bez pomocy nożyczek i kleju. Wszystko zrobione ręcznie, z sześciu kwadratów złożonych w całość. Jestem pewien, że można w ten sposób świetnie organizować czas uczniom, którzy skończyli już rozwiązywać zadanie, a nie można się nimi indywidualnie zająć. W ramach rewanżu na jednej z przerw zapytałem dwie z tych studentek, co by było i jak by się czuły, gdyby za chwilę miały wejść i poprowadzić zajęcia w szkole (podstawowej). Przy okazji pokazałem im zagadkę polegającą na tym, w jaki sposób wyjaśnić uczniom to czym jest liczba Pi, dlaczego koło jest prostokątem i w jaki sposób kwadrat jest kołem. Jestem przekonany, że tego typu doświadczenie pomoże im otworzyć się na nietypowe zagadnienia matematyczne, którymi będą mogły w przyszłości oczarować uczniów, którzy będą ciekawi świata nie tylko matematycznego.

Okazuje się, że warsztaty ze składania papieru zwane origami, były fajnym wprowadzeniem w świat matematycznej magii. Małgorzata Zambrowska razem z Marcinem Karpińskim poprowadzili warsztaty w których pokazywali jak może wyglądać organizowanie pracy zespołowej podczas ćwiczenia intuicji geometrycznych. Nieco znając podejście obojga prowadzących wiedziałem a raczej czułem, że to będą ciekawe i fajne warsztaty. Jednak to czego się nauczyłem i doświadczyłem w ramach tych zajęć... po prostu zupełnie rozbiło mój system wyobrażeń i oczekiwań. Młodzież mogła by powiedzieć, że takie warsztaty to jest to czego nigdy w szkole nie robią, a przecież każdy z nich tego potrzebuje... i to bardzo!

Jakie to były warsztaty? Otóż to były warsztaty, których nie sposób opisać - trzeba je samemu doświadczyć! Niemniej spróbuję chociaż przybliżyć tym, którzy są ich ciekawi. Na początek mieliśmy za zadanie pobawić się grą "Łamigami" w której chodzi o to, aby z kwadratowej papierowej kartki (8x8), zrobić takie zagięcia, aby na wierzchu były wyłącznie białe, a pod spodem czarne kwadraty. Pozornie banalne zadanie, ale po trzech ćwiczeniach szybko poprzeczka poszybowała wyżej. Nastąpiło kolejne ćwiczenie, którym było wycinanie kształtów z kartki papieru, które można nazwać "jednym cięciem". Tak, chodziło o to, aby za pomocą zaledwie jednego nieprzerwanego cięcia... wyciąć daną figurę ze środka kartki. I o ile w przypadku kwadratu czy prostokąta była to przysłowiowa bułka z masłem, to już przy trójkątach trzeba było znacznie mocniej pogłówkować. Wycięcie litery "L" pokazało nam wszystkim, że stopień trudności można naprawdę mocno podkręcić. I po tym, gdy niestety nikomu nie udało się dojść do tego w jaki sposób rozciąć tę literę, wkroczył do akcji Marcin Karpiński. Powiedział, że tego typu konstrukcje (cięcia) mogą być naprawdę trudne, więc nie musimy się przejmować tym, że nam się nie udało. Po chwili dodał, że istnieje dowód na to, że każdą figurę złożoną z odcinków (okrągła litera "O" musi wtedy być lekko "połamana") można wyciąć za pomocą jednego nieprzerwanego cięcia. I co śmieszne, ten dowód nazywa się oficjalnie "dowodem cięcia i gięcia". Po ciekawym wstępie teoretycznym pałeczkę przejęła Małgorzata Zambrowska, która dała nam nietypową zagadkę. Polegała na tym, że wspólnie w ramach pracy grupowej (4 osoby) musimy dogadać się co do kształtu figury jaką mamy złożyć z patyczków. I nie byłoby w tym nic nowego ani trudnego, gdyby nie pewne warunki: zróbcie to w taki sposób, że nie możecie nikomu pokazywać swoich kart na których macie wypisane polecenia. No i po kilku minutach wymiany zdań, ustaliliśmy jaka to będzie figura. Zadanie pozornie zostało już zakończone, gdy do akcji znowu wkroczył Marcin. Z błyskiem w oczach powiedział: "Dobrze, udało wam się, ale teraz spróbujcie wykazać czy figura, którą zbudowaliście jest trapezem czy też nie". No i tutaj zaczęły się schody, więc tęgie umysły (ja akurat byłem tylko obserwatorem) zaczęły pracować na pełnych obrotach, a ja uważnie przyglądałem się w jaki sposób będą chcieli rozgryźć to zadanie.

Przypominam, że w Rzeszowie w salach Uniwersytetu Rzeszowskiego spotkała się grupa pasjonatów myślenia i nauczania, więc byłem absolutnie przekonany, że tego typu zadanie zostanie szybko wzięte w ogień analiz i dowodów. I akurat nie pomyliłem się. Po kolejnych kilku minutach okazało się, że zadanie wcale nie było łatwe, ale niemal wszystkie grupy poradziły sobie z nim. No i kolejne zaskoczenie: zadanie było możliwe do wykonania (udowodnienia) na kilka sposobów. I wcale nie chodziło o to jaki sposób wybrała dana grupa, lecz o to w jaki sposób trzeba byłoby to wyjaśnić zdolnemu szósto czy siódmoklasiście. Patrzyłem z podziwem zarówno na duet prowadzących - Marcina i Małgorzatę, jak i na wielu pasjonatów, którzy byli wręcz zachwyceni tym, że mogą sprawdzić się w nietypowych zagadkach i wyzwaniach.

Na koniec Małgorzata zaproponowała jeszcze zabawę z figurami przestrzennymi zbudowanymi z sześcianów. Najpierw trzeba było samodzielnie zbudować figurę, która była schowana w worku, a naszym zadaniem było jej poprawne odtworzenie (zbudowanie), mając możliwość wykorzystania jedynie zmysłu dotyku (jedna ręka w worku, a druga buduje). I ostatnim zadaniem była zmodyfikowana wersja tego samego zadania, z tą różnicą, że że nasz partner z grupy miał ją zbudować na bazie naszych wskazówek.

Jako że uwielbiam badania nad nauczaniem matematyki, to opiszę jeszcze dwa referaty, które szczególnie przykuły moją uwagę. Pierwszym z nich był ten w którym Marta Pytlak stawiała pytanie czy nauczanie szkolne sprzyja rozwojowi kreatywności. I co niezbyt dziwne - wywołało to na początku duży uśmiech, ale na końcu rzadko spotykaną, bardzo ożywioną debatę. Generalnie prelegentka zbadała w jaki sposób uczniowie klasy trzeciej i siódmej uzasadniali wykreślenie jednej z liczb, która ich zdaniem nie pasowała do sekwencji. To badanie pokazało i uświadomiło mi kilka rzeczy: w jaki sposób przy wyższym poziomie wiedzy... kreatywność może nie tyle zanikać (tego nie da się przecież jednoznacznie stwierdzić), lecz na pewno być wykorzystywana bardziej praktycznie. Myślę, że Marcie należą się brawa nie tyle za ciekawe badanie, lecz przede wszystkim za rozbudzenie krytycznego myślenia i zachęcenie do poszukiwania różnych wyjaśnień.

I teraz już naprawdę ostatnie z badań, które ogromnie mnie zaciekawiło i w pełni pochłonęło moją uwagę. Bożena Maj-Tatsis (dość nietypowa zbieżność nazwisk z prelegentem z Grecji) omawiała rolę kontekstu w rozwiązywaniu zadań matematycznych przez uczniów klas piątych szkoły podstawowej. Prelegentka postawiła pytanie związane ze zbadaniem roli kontekstu na to jak rozwiązywane były zadania matematyczne. I znowu okazało się, że bardzo dobrze postawiony problem badawczy może dać ogromne pole do popisu... do stawiania kolejnych pytań czy hipotez badawczych. Ogólnie biorąc można powiedzieć, że na pewno pojawił się problem, który nadal jest zbyt mocno pomijamy w zadaniach. Był nim oczywiście element, który mówi o tym kiedy zadanie jest maksymalnie zbliżone do realnego i zarazem najbliższego świata ucznia. Otóż okazało się, że w zadaniach dotyczących pokrojenia pizzy uczniowie wykazali się taką niezwykłą kreatywnością, że poprzednia prelegentka (Marta) na pewno byłaby również dumna z oryginalnego podejścia "nieswoich" uczniów! Krótko mówiąc, potwierdzają się wieloletnie badania, wnioski i spostrzeżenia związane z edukacją, która opiera się o filary, o których czytuję i analizuję na przestrzeni ostatnich kilku lat.

I to w zasadzie tyle jeśli chodzi o krótki opis tego, co najbardziej mi się podobało i zwróciło moją uwagę. Nie muszę chyba dodawać, że spotkanie w gronie pasjonatów i osób fascynujących się dziedziną jaką jest matematyka w ujęciu jej efektywnego nauczania, to była niesamowita przygoda i zarazem owocne spotkanie. Spróbujmy delikatnie podsumować: każda z osób otwarta na dyskusję, bardzo ciekawa tego co i jak można lub trzeba zrobić, gotowa podzielić się swoimi doświadczaniami, wynikami badań czy też wiedzą... i do tego jednocześnie grupa zapaleńców, którzy nie mogą usiedzieć na miejscu, więc dzielą się swoim doświadczeniem poprzez wykłady, referaty czy też warsztaty. A że tak się dziwnie i przypadkowo składa, że miałem okazję również i ja się tam pojawić, to tym bardziej przekonuję się, że trafiłem na znakomitych odbiorców.

No i jak już wspomniałem, byłem na konferencji matematycznej, nie tylko w charakterze odbiorcy. Organizatorzy uznali, że fajnie będzie zobaczyć co takiego ciekawego ma do powiedzenia Tomasz, którzy chce pokazać matmę jaką jeszcze nie znamy! Zatem Małgorzata Zambrowska powiedziała mi, że warto tam się wybrać, zaś organizatorzy dali mi realną szansę przedstawienia tego czym się pasjonuję (dziękuję drodzy organizatorzy!). Czy trzeba czegoś więcej?!

I tym oto sposobem przyszła kolej na mój referat. Dotyczył tematu nieco tajemniczego, ale osobom uważnie śledzącym moje artykuły na blogu... doskonale znanego! Otóż rzecz jasna chciałem gronu pasjonatów i ekspertów pokazać... matematykę jakiej jeszcze nie znają! I okazało się, że zrobiłem pozytywne wrażenie. Dziwię się, ponieważ odbiór tego co proponuję był nad wyraz ciepły i pozytywny: i to nawet pomimo tego, że nie miałem ani wyników badań, ani tytułu naukowego związanego z matematyką czy też kilkudziesięciu lat pracy dydaktycznej na uczelni bądź w szkole. Przyznam, że najbardziej nietypowa była sytuacja, gdy pasjonaci i eksperci (doktorzy i profesorowie!) pytali mnie "kim Pan jest" i "kogo Pan reprezentuje".
Musiałem w końcu ujawnić, że jestem pasjonatem matematyki, który jest niejako spoza środowiska, ale ma ważne pomysły do przekazania. I mówiłem wprost, że chcę pokazać i opowiedzieć o tym czego brakuje w realnych warunkach szkolnych. Wszak nauczyciele szkolni zdają sobie sprawę, że między dydaktykami a nimi jest jeszcze zbyt duża odległość, aby nastąpiło nie tylko wzajemne porozumienie, ale przede wszystkim ścisła współpraca. A szkoda, bo mam nieodparte wrażenie, że obopólna współpraca i korzyści są jak najbardziej możliwe. Mam cichą nadzieję, że tym razem to właśnie ja mogłem być takim przekaźnikiem, który pokazywał, że naprawdę warto nieco bliżej podejść do realnych warunków szkolnych i nauczycieli tam uczących. Po co? Przede wszystkim po to, aby zobaczyć jakie są niezbędne warunki i elementy, które sprawią, że nauka matematyki proponowana przez dydaktyków ma szansę na realizację. Zwłaszcza, że nauczyciele mają setki realnych problemów z nauką matematyki, które można doskonale wykorzystać do badań. I mówiąc nauczyciele, mam na myśli osoby uczące jak i uczone matematyki. I to absolutnie na każdym szczeblu.
















Wracamy do mojego wystąpienia. W skrócie mogę powiedzieć, że moje trwało zaledwie 30-35 minut. Pomimo tego bardzo krótkiego czasu prezentacji jestem ogromnie zadowolony, ponieważ przekazałem około 70% tego, co przygotowałem. I co szalenie istotne - moje wystąpienie spotkało się z naprawdę pozytywną reakcją! (a nawet sporym zaskoczeniem). Uważnie obserwowałem moich słuchaczy i wydaje mi się, że najbardziej identyfikowali się z moim przekazem nauczyciele raczej młodsi (szacuję, że było ich około 6-8, przy czym wszystkich uczestników konferencji było około 60). Jak bardzo młodzi? Myślę, że przede wszystkim ci w okolicach 30-35 roku życia. Z uwagi właśnie na swój wiek, czuję że to właśnie oni doskonale czują i rozumieją potrzebę tego, aby pracować z dziećmi za pomocą metod i narzędzi maksymalnie praktycznych i konkretnych. I tym bardziej cieszę się, że moje pomysły zostały przez nich szybko odebrane i w pełni zrozumiane.

Natomiast pokolenie starszych nauczycieli akademickich, dydaktyków i pracowników naukowych z pewnością zobaczyło, że pojawiło się "nowe i widoczne światełko w tunelu", na które warto z pewnością zwrócić uwagę. Oczywiście podkreślę wyraźnie, że badania naukowe są szalenie istotne, ale dopóki nie nastąpi "przejście na niższy poziom" z ofertą, którą realnie i praktycznie będą mogli wykorzystywać nauczyciele szkolni... tak długo dydaktyka matematyki będzie traktowana jako pewien "dopust boży dla wybrańców". A przecież wcale tak być nie musi - bez problemu można połączyć poważne naukowe badania i opracowania z tym w jaki sposób można je wdrażać na poziomie realnej nauki szkolnej. Uważny czytelnik musi zauważyć, że powtarzam wielokrotnie słowo "realna", aby dobitnie pokazać, że nauczyciele szkolni bardzo potrzebują pomocy i wsparcia. W czym? Przede wszystkim w tym w jaki praktyczny sposób należy wprowadzać różne zagadnienia, pojęcia oraz w jaki sposób uczyć myśleć dzieci i młodzież. Pamiętajmy bowiem, że nauczyciele szkolni mający co najmniej 40-45 lat, sami byli w latach szkolnych uczeni "niezbyt efektywnymi metodami i narzędziami". I jeśli nie nadrobili tych zaległości na studiach oraz w samodzielnej pracy dydaktycznej, to jest niezbyt duża szansa na to, że będą uczyli efektywnie, twórczo oraz rozwojowo. A ja mocno wierzę w to, że jest wielu nauczycieli, którzy bardzo pragną uczyć naprawdę świetnie i czerpać radość zarówno z tego jak sami siebie rozwijają, ale również z tego gdy widzą jak cudownie rozwijają się dzieci pod ich opieką merytoryczną. A jeśli już jesteśmy przy temacie tego, że nie zawsze szkoła oferuje optymalne warunki nauki, to dodam, że coraz więcej rodziców w ramach edukacji domowej... przygląda się temu w jaki sposób nauczać matematyki, w sposób głęboki, czyli rozwojowy.


Dość! Koniec! Wystarczy! Tyle tytułem opisu. Mam nadzieję, że ten niezbyt krótki zarys tego co dla mnie było istotne i wydarzyło się w ramach XXIX Szkoły Dydaktyki Matematyki, przekona wszystkich, że tego typu spotkania się ważne. Zwłaszcza jeśli będzie możliwość coraz głębszej współpracy z nauczycieli szkolnymi, którzy mają bardzo wiele do powiedzenia, ale muszą mieć okazję wyraźnie powiedzieć z jakimi problemami i wyzwaniami się zmagają, jak też mieć poczucie, że ktoś będzie chciał ich wysłuchać jak - a w niedalekiej przyszłości wspomóc oraz udzielić wsparcia.

W tym miejscu dziękuję Małgorzacie Zambrowskiej za nagranie mojego wystąpienia.

Dziękuję również organizatorom oraz wszystkim osobom, które ciepło przyjęły moje wystąpienie i zachęciły do dalszego zajmowania się tym co uważam za ważne, wartościowe i przy okazji niezbędne! Dość powiedzieć, że troje profesorów (podkreślę, że dla mnie to są przede wszystkim pasjonaci nauki, którym bardzo zależy na tym, aby matematyka była świetnie nauczana) zwróciło się do mnie z prośbą, abym nadal dzielił się tym co robię, tyle że na nieco większą skalę! Natomiast bardzo miłym i zarazem zaskakującym akcentem było to, że kilkoro młodszych nauczycieli stwierdziło, że prezentacja bardzo im się spodobała i niektórzy z nich również czytują artykuły na blogu bądź też śledzą moją aktywność (matematyczną) w ramach różnych grup społecznościowych związanych z ciekawym nauczaniem matematyki.


Zainteresowanych odsyłam do informacji na temat powyższej konferencji:
http://www.ur.edu.pl/wydzialy/matematyczno-przyrodniczy/konf/xxix-szkola-dydaktyki-matematyki

Przy okazji jest jeszcze mała niespodzianka dla tych, którzy wytrwali. Poniżej możliwość obejrzenia pierwszej i drugiej części mojego wystąpienia. Nie jest to całe wystąpienie, ale znaczna jego część. Dodam, że dobrze jest słuchać obu części wystąpienia w słuchawkach, aby mieć komfort tego co było przeze mnie powiedziane.


Pierwsza część mojego wystąpienia na konferencji Matematycznej (10m 46s).
MATMA JAKIEJ NIE ZNACIE - Tomasz Pintal - wystąpienie (cz.1) - Rzeszów 2019 - XXIX SDM

Druga część mojego wystąpienia na konferencji Matematycznej (10m 14s).
MATMA JAKIEJ NIE ZNACIE - Tomasz Pintal - wystąpienie (cz.2) - Rzeszów 2019 - XXIX SDM


Życzę dobrego dźwięku i miłych wrażeń w trakcie oglądania - MATMA JAKIEJ NIE ZNACIE!

niedziela, 8 września 2019

BIBLIOTEKA NAUCZYCIELA MATEMATYKI: Od zera do nieskończoności - czyli triki matematyki

Pora na kolejną pozycję matematyczną, która z powodzeniem może służyć jako przewodnik do świata matematyki, który jest ciekawy, niezwykły i widać w nim zastosowanie matematyki oraz wyjaśnienie procesów zachodzących obok nas. Przyjrzymy się książce "Od zera do nieskończoności - czyli triki matematyki", której autorem jest Mike Goldsmith. Mam nadzieję, że będzie to kolejna okazja do tego, aby przekonać się, że matematyka wcale nie musi być ani nudna, ani trudna ani tym bardziej kojarzyć się wyłącznie z niekończącym się liczeniem... Zatem do dzieła!

 
Okładka sympatycznej książeczki o dosyć nietypowym tytule: Od zera do nieskończoności - czyli triki matematyki (Mike Goldsmith)

Autorem opisywanej książki jest doktor Mike Goldsmith. Tak, to ten sam autor, który napisał książkę "Ćwicz swój mózg i zostań matematycznym geniuszem - czyli skuteczny trening dla twojego genialnego umysłu". Jej recenzję można przeczytać tutaj: https://matmajakiejnieznasz.blogspot.com/2019/04/biblioteka-nauczyciela-matematyki-cwicz.html

Książka zawiera 128 stron i jest formatu B5, czyli tradycyjnego zeszytu szkolnego. Ma ładną, twardą, kolorową okładkę, pomimo tego, że w książce nie ma żadnych kolorowych ilustracji. Polska edycja tej książki pojawiła się w roku 2019, dzięki publikacji wydawnictwa Jedność.

Z czego się składa ta pozycja? Otóż "Od zera do nieskończoności" składa się ze spisu treści, wstępu, sześciu części oraz indeksu. Poszczególne rozdziały mają bardzo zachęcające nazwy. Są nimi: sprytne liczby, zdumiewające kształty, niezwykłe pomiary, dramatyczne dane, mistrzowska matematyka i geniusz matematyczny. W tytule jest jeszcze dopisek, który mówi o tym, że są to triki matematyki i rzeczywiście sporo w tym prawdy :).

Na wstępie autor pokazuje w jaki sposób wchodzimy w świat liczb. I co istotne, podkreśla że nie jest to książka o regułach matematycznych, lecz zawiera rozdziały, które opowiadają o tym, w jaki sposób matematyka wywiera wpływ na naszą codzienność. I obiecuje, że ta książka sprawi, że zakochamy się w matmie. Prawda, że niezwykła zachęta?

W rozdziale "Sprytne liczby" autor omawia starożytne liczby, wszystko o niczym, jak mówić do komputerów, czym są zawiłe operacje, jakie są imiona liczb, na czym polegają niepodzielne liczby, jak patrzeć na liczby w przyrodzie, czy istnieje śmiercionośna liczba, czym jest sprawiedliwy podział. Do tego przekazuje temat pieniędzy, potem ciągi liczb, a na koniec potężne liczby i klasyczna nieskończoność.

Kolejna część to zdumiewające kształty. Możemy poczytać o różnych rodzajach kształtów, niesamowitych trójkątach. Następnie przechodzi płynie do tematu powierzchni i trzeciego wymiaru jak też pokazuje czym jest czwarty wymiar. Uczymy się o tym co to takiego perfekcyjna symetria, struktury matematyczne, sztuka i matematyka jak i liczby w muzyce. I przy okazji jest co nieco o kątach jak też eksperyment ze skalowaniem wysokości.

Trzeci rozdział mówi o niezwykłych pomiarach. A wśród nich mamy mierzenie i dziwaczne jednostki, wyjaśnienie tego czym jest precyzja a czym dokładność jak i szacowanie. Następne fragmenty mają bardzo intrygujące tytuły - oszukiwanie samego siebie, unieruchomienie ruchu czy też mrugnij, a przegapisz to. Dalej jest jeszcze ciekawiej, bo czytamy o tym jak mierzyć czas na zegarze, o tym kiedy i dlaczego brakuje dni. Matematyka mówi nam także o tym jak dotrzeć z punktu A do B czy też jak znaleźć właściwe miejsce.

Czwarta odsłona opisuje dramatyczne dane. To nietypowe podejście do świata matematyki w ujęciu statystycznym. Mowa w niej o wspaniałych wykresach, modnych danych, porządkowaniu informacji czy też pomyśle pana Venna. A do tego jeszcze czym jest ładny kawałek ciasta, a nawet co się wydarzy za chwilę.

Przedostatnia część to mistrzostwa matematyka. Jest w niej to co ściśle tajne, czym jest maszyna szyfrująca o nazwie Enigma, jak też czynnik X. Potem krótko na temat logiki i jej zastosowania. Na dodatek dostajemy również garść informacji o maszynie matematycznej, o tym, ze każde twierdzenie musi być sprawdzone, o błędnym kole, czyli paradoksach matematyki. I przy okazji krótka notatka o 17 najwybitniejszych matematykach, którzy na przestrzeni dokonali imponujących odkryć.

Ostatni rozdział ma nazwę "geniusz matematyczny". Zawiera on kilka trików matematycznych i wskazówki oraz mnemotechniki, które z pewnością mają za zadanie ułatwić zapamiętywanie matematycznych tajemnic.

Koniec książki to krótki indeks, który jest zawarty na kilku stronach - chętni mogą po niego sięgnąć, gdy potrzebują szybko znaleźć określone hasło w książce. I na tym w zasadzie kończy się opis tej pozycji.

Ogólna ocena książki jest zarówno wysoka jak też pozytywna - w skali szkolnej myślę, że można jej wystawić piątkę, a w dziesięciostopniowej skali - notę 9/10. Czytając ją miałem wrażenie jakbym był obok matematycznego czarodzieja, który mając 3 godziny czasu wolnego, postanowił wyjaśnić mi kilkanaście zagadnień z matematyki, pokazując jednocześnie jak się ze sobą łączą i przeplatają. Jedyne czego mi brakuje to jakiejś formy testu na końcu wraz ze spisem literatury, która mogłaby być wykorzystana do dalszego rozwijania i zgłębiania matematycznej wiedzy.


Podsumowanie: Ta praca to nie tylko same matematyczne zagadnienia, ale również wyjaśnienia matematyki ocierające się o fizykę, przyrodę, geografię, biologię czy nawet muzykę. Na pewno może być świetnym wprowadzeniem w matematykę, która kojarzy się z radością odkrywania, ciekawością świata oraz próbą odpowiedzi na wiele pytań. Myślę, że spokojnie może być ona konsumowana przez dzieci w wieku 10-12 lat, gdyż jest napisana prostym, a jednocześnie ciekawym językiem. Przy okazji jest w niej kilkanaście pomysłów na to w jaki sposób można na matematykę patrzeć z innej perspektywy. Generalnie biorąc, to kolejna udana pozycja, która może być polecona dzieciom pragnącym zobaczyć matematykę w codziennym świecie.

wtorek, 9 lipca 2019

BIBLIOTEKA NAUCZYCIELA MATEMATYKI: Matematyczna pizza - czyli jak matematyka może być wspaniałą zabawą

Książek, które sprawiają, że dzieci odczuwają radość na samą myśl o tym, aby mieć swoją matematyczną bajkę, nie jest wcale tak wiele. Tym bardziej cenne są te, które są warte polecenia. Jedną z takich pozycji, które niedawno wpadły mi w ręce jest książka Matematyczna pizza, której autorką jest Anna Ludwicka. Książka na pierwszy rzut oka nie robi jakiegoś oszałamiającego wrażenia, ale to tylko pozory. Dziecięce rysunki mogą bowiem oznaczać, coś znacznie głębszego. Dlatego zapraszam do krótkiej wyprawy wgłąb tej książki. Tym bardziej, że jest to poważny kandydat do naprawdę wysokiej noty...

 Okładka niezwykłej książki o smacznym tytule: Matematyczna pizza (Anna Ludwicka)

Na samym początku książki (strona piąta) autorka w ten oto sposób zwraca się do czytelnika:

To nie jest zwyczajna książka do matematyki!

To książka rozrywkowa, zbiór zagadek i zagadnień, które uczą myślenia matematycznego w sposób zupełnie inny niż podręczniki szkolne. Jest ona także podróżą w świat logiki, wizytą na dworze królowej nauk, gdzie wyśmienici kucharze przygotowali dla Ciebie wspaniałą ucztę. Jestem przekonana, że spałaszujesz matematyczną pizzę ze smakiem, nie zostawiając nawet okruszków, za to w Twojej głowie na całe życie pozostaną wspaniałe wspomnienia i wiedza.

Z kolei na ostatniej stronie (okładce) mamy taką oto zachętę:

Kto ma ochotę na smakowity kawałek matematycznej pizzy?

Anna Ludwicka, matematyczka i graficzka, stworzyła książkę pełną ciekawostek i fascynujących zadań, dzięki którym każde dziecko przekona się, że matematyka może być wspaniałą zabawą, a może nawet dziedziną sztuki. Czytelnicy będą mieli okazję narysować drzewo binarne, stworzyć obraz z użyciem kostki do gry, zaprojektować matematyczny dywan, poprowadzić ślimaka po wstędze Möbiusa, a na koniec wymyślić figurę niemożliwą.


Pojawia się automatycznie pytanie, na ile powyższe zapowiedzi mają swoje odzwierciedlenie w rzeczywistości, a na ile są standardowymi hasłami reklamowymi, które mają sprawić, że wiele osób kupi tę książkę. Zatem przekonajmy się o tym.



Przykładowe strony z książki Matematyczna pizza (link na końcu artykułu do darmowego fragmentu)

Opowiem w skrócie jakie są moje wrażenia po lekturze tej książki.

Przede wszystkim warto zaznaczyć, że jest to książka, która pokazuje matematykę praktyczną. Nie jest to typowa teoria matematyczna, lecz właśnie matematyka w wydaniu, które dzieci lubią najbardziej - narysuj, wytnij, pokoloruj,  dopisz i na końcu też sprawdź.

Na 80 stronach formatu A4 możemy zasmakować w 40 tematach matematycznych, które zostały podane w bardzo przystępnej formie. Są niesamowite zagadki, nietypowe konstrukcje oraz niemożliwe kształty. Mamy wiele różnych przykładów na to, że matematyka może być naprawdę fajna oraz dawać dużo frajdy, dzięki praktycznemu sprawdzaniu jej własności.

Można powiedzieć, że w tej pozycji Anna Ludwicka zawarła najciekawsze matematyczne perełki, które mogą być z łatwością i powodzeniem sprawdzone w akcji przez każde dziecko. Moim zdaniem każde dziecko, które ma co najmniej 8 lat będzie mogło wykonać znaczną część przykładów z niewielką pomocą rodzica, zaś dzieci w wieku 10-11 lat bez problemu samodzielnie.

Różnorodność przedstawionych zagadnień sprawia, że każdy z pewnością znajdzie coś dla siebie. Jedni zachwycą się wstęgą Möbiusa, inni sitem Eratostenesa, a jeszcze inni fraktalami czy dywanem Sierpińskiego. Poza tym mamy też złotą proporcję i odcinek, nietypowe parkiety, którymi można pokryć płaszczyznę, jak też poezję liczb oraz złudzenia optyczne.

Wszystkie polecenia są podane prostym i zrozumiałym językiem, chociaż trzeba przyznać, że niektóre zadania są wyjątkowo oryginalne i naprawdę niełatwe. Na pewno jednak można opuścić te "diabelskie", aby rozkoszować się pozostałymi.

Na końcu książki mamy dwie strony na których są odpowiedzi do wybranych pytań (zagadek) umieszczonych w książce. Ciekawym dodatkiem jest również spis 7 książek, które mogą służyć do poszerzenia tematów. Drobnym problemem może być znalezienie numeru stron, bo są one schowane w prawym górnym rogu (niewielka biała czcionka na tle czarnego pieska).

Generalnie uważam, że książka jest świetnym wprowadzeniem w świat matematyki, ale w ujęciu praktycznym i tak, aby dziecko mogło przeżywać i odkrywać, to czym się zajmuje. Jestem pewien, że niektóre tematy mogą znacznie bardziej wciągnąć, więc wtedy dobrze byłoby poszukać innych pozycji, które omawiają dane zagadnienie. Pomimo, że jest to typowa książka dla dzieci, to myślę, że nauczyciele edukacji na niższym poziomie mogą znaleźć co najmniej kilkanaście ciekawych pomysłów na lekcje, które sprawią, że dzieci jeszcze bardziej polubią matematykę.

Jest to jedna z niewielu książek, która ma wszystko to co powinna mieć przyjazna dla dziecka książka. Duże kartki, duża czcionka, wyraźne rysunki, jasne polecenia, fachowe ramki informacyjne, wyraźne przestrzenie do rysowania lub kolorowania, kilka dobrze dobranych kolorów, które nie rozpraszają uwagi, dobrej jakości papier i rewelacyjnie dobrane zagadnienia. To wszystko sprawia, że wystawiam tej książce maksymalną ocenę, czyli szkolną 6 (10/10).

Jako podsumowanie mogę powiedzieć, że z niecierpliwością czekam na kolejną matematyczną potrawę. Myślę, że byłaby ona z wielką radością przyjęta przez nieco starsze dzieci (11-14 lat), tak aby również one miały okazję do tego, aby posmakować matematyki, której zazwyczaj w szkole nie będą miały okazji doświadczyć.


Podsumowanie: co sprawiło, że autorka dostała maksymalną ocenę? Odpowiedź jest prosta - świetny pomysł i wykonanie. Można powiedzieć, że jest to bardzo dobra pozycja. A tajemnica sukcesu może być nieco jaśniejsza, gdy dodam, że Anna Ludwikowska pracowała między innymi jako redaktorka, autorka artykułów popularnonaukowych i ilustratorka w czasopiśmie „Delta”, współautorka działu „Zrób to sam” w cyklu podręczników „Tropiciele”. Inaczej mówiąc, nasza autorka zebrała swoje pomysły w jedną książkę i podzieliła się z nami. Dziękuję pani Anno i czekamy na kolejne części!

Przy okazji warto wspomnieć, że można ściągnąć sobie darmowy fragment książki (12 stron) w formacie PDF: https://nk.com.pl/matematyczna-pizza/2405/ksiazka.html

poniedziałek, 8 lipca 2019

Potęgi razem z pierwiastkami - pozornie trudne zagadnienia... i już wszelkie trudności za nami - cz.10

Dziś opowiem o tym, co się stanie gdy wykładnik potęgi będzie nie tylko ułamkiem, ale również będzie dodatkowo ujemny. Dodatkowo zobaczymy jak superzagadka z poprzedniego odcinka może być łatwo rozwiązana. I przy okazji zobaczymy dlaczego każda liczba (oprócz zera) podniesiona do zerowej potęgi daje nam jedynkę. No to lecimy!

Pamiętamy o tym, że minus w wykładniku potęgi powoduje odwrócenie wyjściowej liczby. I teraz można wybrać dowolny sposób w jaki obliczymy wartość końcową. Zobaczmy o co chodzi na poniższym przykładzie liczby 16 oraz 4.


Jeśli naszą liczbą jest liczba ujemna, wówczas nic się nie zmienia oprócz jednej bardzo ważnej rzeczy. Musimy sprawdzić czy nie dojdzie do sytuacji w której będziemy mieli liczbę ujemną pod pierwiastkiem stopnia parzystego. Pamiętamy, że nie wolno nam wyciągać pierwiastka stopnia parzystego z liczby ujemnej, więc jeśli w mianowniku wykładnika potęgi mamy liczbę parzystą, wtedy trzeba sprawdzić ten warunek - czy liczba podpierwiastkowa nie będzie ujemna. Gdyby okazało się, że jest ujemna, wówczas zadanie nie jest możliwe do rozwiązania (bierzemy pod uwagę wyłącznie działania na zbiorze liczb rzeczywistych).


W końcu możemy mieć jeszcze w podstawie ujemny ułamek oraz w wykładniku potęgi również ułamek ujemny. Można powiedzieć, że to końcowy etap skali trudności jeśli chodzi o potęgi i pierwiastki.


Oczywiście można również wykorzystywać wzory związane z potęgami i pierwiastkami, bo często bardzo mocno pomagają one w uproszczeniu i przyspieszeniu wszelkich operacji. Oto dwa przykłady, które widzieliśmy powyżej, tyle że obliczone z zastosowaniem wzorów.


W poprzedniej odsłonie pokazywałem bardzo nietypowy pierwiastek, który wyglądał niemal kosmicznie. Tak naprawdę jednak tylko jego zapis mógł trochę odstraszać, bo znając przekształcenia na potęgach i pierwiastkach, możemy bez problemu go rozgryźć. Zobaczmy go raz jeszcze i zerknijmy na to jak można się do niego dobrać i rozłożyć na części elementarne.

 
SUPERZAGADKA rozwiązana

Poniżej w skrócie wyjaśnię jakie czynności należy wykonać.

Krok 1. Stopień pierwiastka to pierwiastek sześcienny z 8 czyli 2.
Krok 2. Minus w potędze wykładnika (stojący przy 1/2) zamieniam na odwrócenie wartości, czyli z 81/16 odwracam na 16/81.
Krok 3. Zamieniam 16 na 4 do kwadratu, tak samo jak 81 jako 9 do kwadratu.
Krok 4. Stosuję wzór związany z potęgowaniem potęgi, polegający na tym, że mnożymy przez siebie wykładniki. Po wymnożeniu w liczniku ułamka pod pierwiastkiem mamy 4, zaś w mianowniku 9.
Krok 5. Wyciągamy pierwiastek kwadratowy z 4/9 i mamy końcowy wynik, którym jest 2/3.

Wspomnę jeszcze o dwóch sytuacjach, które mogą być ważne i użyteczne.

Zero do potęgi zerowej jest nie jednoznaczne, ponieważ przyjmuje dwie wartości: 0 albo 1. Dlatego na nasze potrzeby w zupełności wystarczy nam stwierdzenie, że nie możemy używać tego zapisu, ponieważ spowoduje błąd (error). Wyjaśnienie tego jest dość kłopotliwe, dlatego na chwilę obecną wystarczy uznać, że matematycy ustalili to w taki sposób, więc niech tak będzie (jest to nieco wyższa matematyka).

Natomiast wyjaśnienie tego dlaczego dowolna liczba (oprócz zera) podniesiona do potęgi zerowej daje jeden - jest o tyle łatwe co i zrozumiałe. Wyjaśnię to aż na 3 przykładach, więc każdy będzie mógł wybrać dla siebie ten sposób, który jest najbardziej przejrzysty i odpowiedni.

SPOSÓB 1: potęgi rosnące i malejące.

Widzimy w tabeli, że w zależności od kierunku w którym będziemy analizowali - wartość naszej potęgi zwiększa się lub zmniejsza czterokrotnie. I zarówno w jednym jak i w drugim kierunku musi przejść przez jedynkę - czyli w naszym wypadku 4 do potęgi zerowej (co daje jeden).

SPOSÓB 2: dodawanie lub odejmowanie zera w wykładniku potęgi nie zmienia jej wartości.

Wiemy doskonale, że tylko mnożenie i dzielenie przez jeden nie zmienia wartości, więc nasza zaznaczona kolorem liczba (4 do potęgi 0) musi mieć wartość 1. Inaczej nie byłoby równości pomiędzy kolejnymi etapami.

SPOSÓB 3: dzielenie dwóch tych samym liczb zawsze daje nam jeden.

Następnym krokiem jest przejście do wzorów na potęgowanie i pierwiastkowanie oraz wykonanie kilku ćwiczeń na każdym z nich. Dzięki temu będzie można poczuć to co wiąże się z płynnym stosowaniem wzorów, aby dojść do celu - maksymalnie prosto i minimalnym nakładem sił. Z uwagi na to, że to jest zupełnie inna część tematu, więc nie będę jej tutaj w ogóle omawiał.

Na koniec wspomnę jeszcze, iż do końca serii pozostały już tylko dwie części. W odcinku 11 podsumujemy sobie wszystko to co omówiliśmy do tej pory, zaś ostatni (dwunasty) odcinek będzie poświęcony notacji wykładniczej. W skrócie powiem, że wykorzystuje potęgi do zapisywania bardzo dużych i małych liczb w najkrótszej postaci.

Podsumowanie: Jeśli w wykładniku potęgi mamy ułamek, wówczas wiemy, że będzie to połączenie potęgowania z pierwiastkiem. Ujemny wykładnik odwraca nam wartość (liczbę) potęgowaną, a reszta to tylko uważne realizowanie operacji na liczbach. Wykorzystując wzory możemy ułatwić sobie życie, tak aby sprawniej wykonać zadanie i uprościć do niezbędnego minimum - konieczne przekształcenia i obliczenia. Warto również zapamiętać, że każda liczba oprócz zera, która w wykładniku przechodzi przez punkt pomiędzy dodatnimi a ujemnymi potęgami (czyli przez zero)... daje nam jedność, czyli jedynkę. Tak naprawdę teraz może to wyglądać znacznie prościej niż wydawało się na pierwszy rzut oka. Głębsze zrozumienie tego zagadnienia wymaga przynajmniej odrobiny ćwiczeń w czasie których będziemy uważnie analizowali i realizowali poszczególne operacje na potęgach i pierwiastkach.

niedziela, 7 lipca 2019

Potęgi razem z pierwiastkami - pozornie trudne zagadnienia... i już wszelkie trudności za nami - cz.9

Dzisiaj znowu krótki wykład - spojrzymy na to co poprzednio mówiliśmy oraz przyjrzymy się temu co się będzie działo, gdy wykładnik potęgi będzie ułamkiem. Na początek przeanalizujemy wyłącznie elementarne (dodatnie) przypadki, tak aby w kolejnych odsłonach zapoznać się z tymi, które wymagają nieco więcej przemyśleń. Tak czy inaczej powoli już widać nasz koniec serii, więc myślę, że tempo naszych rozważań jest całkiem dobre. Zaczynamy kolejny wykład! Proszę zatem zajmować miejsca...

Z uwagi na to, że teoria nie dopuszcza pierwiastków stopnia ujemnego, więc zobaczmy co z tego dla nas wynika. Otóż w moich rozważaniach ujemne liczby w stopniu pierwiastka powodowały odwrócenie wartości (liczby) podpierwiastkowej. Tę funkcję spełnia jednak znak ujemny dotyczący wykładnika potęgi przy których nie ma żadnych ograniczeń... więc nie musimy się martwić tym, że nie będziemy mogli używać ujemnych stopni pierwiastków.


Dodam jeszcze jedną rzecz o której wcześniej wspominałem: oficjalnie w matematyce stopień pierwiastek może być tylko liczbą naturalną od 2 w górę. Czyli umawiamy się na to, że nie stosujemy także pierwiastka w stopniu pierwszym, nawet jeśli byłby on w pełni logiczny i zrozumiały (przypominam, że zwracał on tę samą liczbę podpierwiastkową). Potraktujmy to jako przygodę intelektualną, którą trzeba wykonać, gdy chce się dostać doktorat z matematyki, za opracowanie koncepcji, która jeszcze nie istnieje w matematyce.

Wracamy do głównego wątku naszych rozważań. Wiemy, że możemy pierwiastkować zarówno liczby całkowite jak i ułamki. Pamiętamy również o tym, że w przypadku, gdy pod pierwiastkiem jest liczba (wartość) ujemna, wówczas stopień pierwiastka musi być nieparzysty.

Zastanówmy się teraz co by się stało, gdybyśmy w wykładniku potęgi wpisali zamiast liczby całkowitej... ułamek.

Na początek weźmiemy znowu podstawę potęgi dodatnią całkowitą i zobaczymy jakie zmiany będą zachodziły w przypadku wykładnika, który jest ułamkiem.

W przypadku wykładnika, który jest ułamkiem mamy połączenie potęgowania i pierwiastkowania. Oto wyjawienie sekretu, dlaczego nie mogłem wcześniej wyjaśnić tego co się dzieje z liczbami, które są poddawane potęgowaniu mającemu w wykładniku ułamek.

Sprawdźmy liczby, które już wcześniej badaliśmy. W ułamku wykładnika mamy licznik (wyżej) oraz mianownik (niżej). Pomiędzy nimi mamy kreskę ułamkową, która oddziela je od siebie.

I teraz wiadomość na którą czekaliśmy dość długo: w wykładniku potęgi licznik mówi nam o tym do jakiej potęgi podnosimy liczbę, zaś mianownik w jakim stopniu ją pierwiastkujemy.

Inaczej mówiąc najpierw naszą liczbę klonujemy i rozmnażamy (potęgowanie), a potem ją niejako rozbijamy na elementy w najmniejszej grupie (pierwiastkowanie).

Zerknijmy na kilka elementarnych przykładów.

Podnosząc liczbę 4 do potęgi 1/2, widzimy, że w liczniku wykładnika mamy potęgę do której podnosimy naszą 4, zaś w mianowniku wykładnika - liczbę, która mówi nam w jakim stopniu mamy wyciągnąć z niej pierwiastek (drugim).


Analogicznie jest z pozostałymi liczbami, czyli 16 i 64. Mówiąc nieco bardziej obrazowo, liczba w wykładniku, która jest najwyżej (nad kreską ułamkową) wędruje do naszej podstawy potęgi, zaś na niżej w mianowniku (pod kreską ułamkową) przechodzi przed nią, tworząc dla niej ładne gniazdo, czyli znak pierwiastka... siadając jednocześnie na jego przedniej gałęzi.


Pamiętajmy, że ten fenomen działa oczywiście w obie strony. Czyli pierwiastek możemy zamienić na potęgę... zaś potęgę na pierwiastek.

Dodatkowo mamy również dwie formy zapisywania potęgi (o wykładniku ułamka).

1) wykładnik potęgi, który był w liczniku - wchodzi pod pierwiastek jako wykładnik liczby
2) wykładnik potęgi, który był w liczniku - wychodzi poza całe wyrażenie (liczbę) jako wykładnik liczby

Możemy to zobaczyć na kilku przykładach, które szybko i wyraźnie pokażą o co chodzi.


W kolejnym odcinku przyjrzymy się temu co się będzie działo, gdy wykładnik potęgi będzie nie tylko ułamkiem, ale również będzie dodatkowo ujemny. A potem jeszcze będziemy mogli dodać sytuację w której podstawa potęgi będzie ujemna... więc będziemy znali już wszystko to zostało zaplanowane w ramach naszych wykładów.

Uchylę rąbka tajemnicy, że na końcu serii bez problemu będziemy mogli rozwikłać poniższą dość nietypową superzagadkę pierwiastkowo-potęgową. Chętnych, którzy chcą samodzielnie sprawdzić swoje możliwości - zapraszam do pogłówkowania. Wierzę, że zwłaszcza Marysia będzie stawała na głowie, aby istotę tej zagadki nie tylko zrozumieć, ale również wyjaśnić mamie albo koleżance...


SUPERZAGADKA DLA MARYSI - kto się odważy tę zagadkę rozwiązać, a kto nawet wyjaśnić ją zdoła... gdy wszyscy wokół będą mieli zdziwione miny dookoła?

Podsumowanie: wykładnik potęgi, który jest ułamkiem mówi nam o tym, że będziemy mieli mieszankę potęgowania (licznik) oraz pierwiastkowania (mianownik). Tym razem zobaczyliśmy co się dzieje w najprostszym przypadku, a kolejne odsłony pokażą nam jeszcze kilka możliwości podniesienia poprzeczki w zagadnieniu potęgowania i pierwiastkowania.

PS. Okazuje się, że ujemne stopnie pierwiastków nie będą nam do niczego potrzebne, więc jeśli sama matematyka mówi (podziękowania dla pani Agnieszki I. za wyjaśnienie i pomoc związaną z tym, że ta koncepcja może być albo jest nieprawidłowa), że to nie jest dobra droga, to skupiamy się wyłącznie na tych naturalnych dodatnich, które zaczynają się od dwójki. Dodam jeszcze, że pierwszy stopień pierwiastka również nam nic nie zmienia, więc nie będziemy go również używali. Poradzimy sobie bez nich.

Potęgi razem z pierwiastkami - pozornie trudne zagadnienia... i już wszelkie trudności za nami - cz.8

Pierwiastki mogą również być wyciągane (obliczane) z ułamków. To temat na tyle łatwy, że możemy go zrobić błyskawicznie, zwłaszcza, że niemal identyczna tabela (tyle, że z liczbami całkowitymi) już była prezentowana.

Warto podkreślić, że ułamek pod pierwiastkiem ma ten stopień pierwiastka, który obejmuje całą wartość. Tabela powinna wszystko wyjaśnić. Warto na spokojnie przyjrzeć się zawartości tabeli (jej siostra była w odcinku o numerze 6) ...i lecimy dalej.

Tabela 1: ZNAJOMA TABELA DO KTÓREJ NIE TRZEBA WRACAĆ JEŚLI ZROZUMIEMY JEJ SENS

Kolejnym zagadnieniem, na które warto zwrócić uwagę jest ujemny wykładnik oraz stopień pierwiastka. Tutaj myślę, że może być sporo ciekawych tajemnic.

Pamiętamy, że w przypadku ujemnego wykładnika potęgi, odwraca nam on daną liczbę. Czyli mówiąc krótko - przy dojściu do potęgi zerowej następuje jedność (każda liczba podniesiona do potęgi zerowej (oprócz samego zera) staje się jednością). Następnie każda ujemna potęga sprawia to, że podstawa potęgi (liczba potęgowana) musi zostać odwrócona. I nie ma akurat znaczenia czy przed potęgowaniem czy po nim.

Teraz jednak mamy pierwiastki. I wiemy, że w przypadku pierwiastków o stopniach całkowitych dodatnich wszystko jest raczej jasne. Z definicji pierwiastka wynika, że jest to rozbijanie danej liczby na iloczyn tych samych elementów (czynników). Przykładowo przy pierwiastku czwartego stopnia z 16, pytamy się jak zapisać 16 jako iloczyn 4 jednakowych czynników. I wiemy, że akurat jest to możliwe, bo 16=2*2*2*2. Z tego wynika, że podstawą jest dwójka, czyli to wynik naszego pierwiastkowania. Analogicznie wyciągnięcie pierwiastka trzeciego stopnia z 8, to 2, bo możemy 8 rozbić na 3 identyczne czynniki iloczynu (8=2*2*2). Podobnie dzieje się z pierwiastkiem kwadratowym z 4, gdzie wynikiem jest 2 (bo 4=2*2)... no i jeszcze pierwiastek stopnia pierwszego (w ogóle nie używamy w literaturze), który zwraca nam tą samą wyjściową liczbę.

Pójdźmy dalej. Czy można spierwiastkować liczbę zero razy? Okazuje się, że nie, bo nie można byłoby tego jak zapisać. Czyli musimy się pogodzić z tym, że nie stosujemy pierwiastka stopnia zerowego dla jakiejkolwiek liczby (wartości).

Teraz teoria, która może nie być spójna z innymi częściami matematyki, ale pomimo tego chcę ją zaprezentować, bo jak dotychczas nie znalazłem jej obalenia.

ORYGINALNA KONCEPCJA UJEMNEGO STOPNIA PIERWIASTKA, to albo herezja... albo geniuszu namiastka

Koncepcja ujemnego stopnia pierwiastka jest niespotykana w literaturze. Dlatego uprzedzam, że może być kompletnie błędna, chociaż ja do tej pory nie znalazłem logicznego błędu w niej. Ba! Jest ona tak bardzo pomocna w dopełnianiu zagadnienia potęg i pierwiastków, że zdecydowałem się ją pokazać światu, nawet jeśli ktoś znajdzie jej obalenie i cała padnie jak domek z kart. No, ale do rzeczy.

Dziś krótko powiemy sobie o niej, a w następnym odcinku zobaczymy jakie ciekawe może być ich zastosowanie. Tym razem wymagana będzie jeszcze większa samodzielna praca, aby odkrywać zależności na bazie liczb w tabelach.

Tabela 2: Potęgi i pierwiastki - połączenie jakiego jeszcze nie znaliście

Tabela 3: Podwójny zapis pierwiastków, których wartość jest identyczna

Tabela 4: Pary pierwiastków, które mają przeciwne znaki wykładników potęg i odwrócone wartości (liczby) pod pierwiastkami... i te same wartości

Tabela 5: Strzałki pokazujące wszystkie z par pierwiastków, których zarówno wartości pod pierwiastkami są odwrócone jak też znaki zamienione na przeciwne w stopniach pierwiastków

Dobrze jest uważnie przyjrzeć się tabelom oraz wszelkim liczbom w nich zawartych. Im więcej zależności znajdziemy, tym szybciej będziemy mogli wchłonąć kolejną dawkę matematycznej strawy. Podpowiem, że warto patrzeć i poszukiwać relacji między poszczególnymi polami - po liniach poziomych i pionowych oraz postawić sobie w środku tabeli lustro i zobaczyć oraz pomyśleć co się odbija po jednej i drugiej stronie oraz dlaczego tak się dzieje.

Podsumowanie: pierwiastki coraz mocniej odbijają się w potęgach i widać jak na dłoni, że świetnie ze sobą współpracują. Kolejne odkrycia będą prowadziły nas do końcowych wniosków, które będą mogły być stosowane do najbardziej zaskakujących elementów sztuki matematycznej. W końcu będziemy w stanie zrozumieć dlaczego musieliśmy nieco dlużej zaczekać na to, aby sprawdzić i zrozumieć co się stanie, gdy wykładnik potęgi będzie (ujemnym) ułamkiem. Wyjaśni się również sekret tego czym są pierwiastki niewyciągalne (należące do zbioru liczb niewymiernych) no i po czym je można rozpoznać.

sobota, 6 lipca 2019

Potęgi razem z pierwiastkami - pozornie trudne zagadnienia... i już wszelkie trudności za nami - cz.7

Poprzednie wykłady były na tyle wymagające, że dobrze byłoby, aby dzisiejsze zajęcia były nieco luźniejsze. Dlaczego? Otóż chodzi o to, aby dać chwilę odsapnąć naszemu umysłowi, bo kolejne lekcja będą coraz bardziej wymagające. Zapewniam jednak, że końcowy zestaw pytań i odpowiedzi jeszcze bardziej rozpalą w was ochotę i ciekawość ku temu, aby zobaczyć jak niesamowicie ciekawe zagadki i tajemnice oraz sztuczki kryją się w świecie pierwiastków.

Dzisiaj powiemy sobie o tym czym jest tabela potęgowa i pierwiastkowa od 11 do 19, a na koniec w telegraficznym skrócie odpowiem na pytania ekspertów z przedszkola, wśród których musiałem zdać egzamin, aby móc was uczyć. Dodam, że po tym teście wyszedłem mocno spocony, ale naprawdę moja wiedza i zrozumienie poszybowały na kolejny poziom. Zatem zaczynamy!

W praktyce dobrze jest znać na pamięć poszerzoną tabliczkę mnożenia. Ta podstawowa obejmuje liczby potęgowe (stopnia drugiego) od 1 do 10, czyli 1*1, 2*2, ..., 9*9 i 10*10. Teraz dobrze byłoby poznać i nauczyć się biegle potęg kwadratowych liczb od 11 do 19. I temu w dużej części poświęcimy dzisiejszy wykład.

Poniżej widzimy dwie tabele. W obu zawartość jest tego samego typu. Pierwsza kolumna informuje nas jaką liczbę potęgujemy przez siebie (czyli kwadrat danej liczby), kolejna kolumna pokazuje zapis matematyczny wraz z wynikiem, zaś ostatnia - mówi nam o sposobie w jaki możemy pomóc naszej pamięci, aby je dobrze utrwaliła i poprawnie odtwarzała.

TABELA nr 1: Tabela potęgowa i pierwiastkowa od 11 do 14.

Pierwsza tabela pokazuje wartości kwadratowe (drugiej potęgi) dla liczb od 11 do 14, zaś druga - od 15 do 19. Nie wpisałem 10, ponieważ jej wartość jest w podstawowej tabliczce mnożenia, zaś przy 20, wynik jest mega prosty do zapamiętania, bo jest nim 400.

TABELA nr 2: Tabela potęgowa i pierwiastkowa od 15 do 19.

A na czym polega tabela pierwiastkowa skoro nie ma w niej żadnych pierwiastków? Otóż chodzi o to, aby przypomnieć sobie to, że odwrotnością potęgowania jest pierwiastkowanie. Zatem jeśli będziemy czytali od lewej do prawej, to mamy potęgowanie, ale już odwrócenie kierunku czytania - od prawej do lewej, sprawi że będziemy mieli do czynienia z pierwiastkowaniem. Czytając zatem z pierwszej tabeli będziemy mieli pierwiastek kwadratowy (drugiego stopnia, bo wykładnik też był taki) ze 121 daje nam 11 (czyli podstawę potęgi). Następnie ze 144 będzie 12, 169 oczywiście 13 i tak dalej.

Przypominam, że dobrze jest to opanować, aby nie musieć stale szukać kalkulatora. I dodam, że jest to w pewien sposób poszerzona tabliczka mnożenia, którą każdy dobry student matematyki powinien płynnie opanować.


Z uwagi na to, że tak jak wspominałem, tym razem będzie nieco luźniejszy wykład, więc pozwólcie, że odpowiem na zapytania naszych studentów, którzy nieprzypadkowo znani są jako eksperci z grupy Misiów.

1. Czy pierwiastek kwadratowy musi mieć zapisany stopień czy też można go pominąć?

Otóż matematycy ustalili między sobą, że jeśli nie będą pisali stopnia pierwiastka, to znaczy, że chodzi o drugi stopień. I tak zostało do dziś dnia, ale niewykluczone, że kiedyś może się to zmienić. Czyli zapisując pierwiastek bez oznaczenia jego stopnia chodzi nam o pierwiastek stopnia drugiego, czyli kwadratowy.

2. Dlaczego w żadnej książce nie spotkaliśmy pierwiastka pierwszego stopnia, a na wykładzie o nim się uczyliśmy?

To akurat taka drobna sztuczka polegająca na tym, aby lepiej zrozumieć czym jest zarówno potęga pierwsza jak i pierwszy stopień pierwiastka. Obie z nich w żaden sposób nie zmieniają liczy, tylko jej zapis. To mniej więcej tak jakbyśmy zapisali 4 jako 3+1, albo 6-2. W każdym zapisie wartość jest taka sama, prawda? A w książkach raczej tego nie znajdziecie drogie dzieci, ponieważ nikt z matematyków tak naprawdę tego nie używa, więc również nikt nie chce wprowadzać dodatkowego "utrudnienia".

3. Co się stanie jak zapiszemy zero do potęgi zerowej? A co by było, gdybyśmy zero spierwiastkowali w stopniu zerowym?

W każdym z tych przypadków pojawi nam się tak zwany error (błąd). Oznacza to, że jest to niedozwolona operacja. Inaczej mówiąc żadnego z tych zapisów nie można określić, czyli jest to ograniczenie związane z potęgowaniem i pierwiastkowaniem. Na kalkulatorze taka operacja zakończy się komunikatem o błędzie (Error).

4. Na czym polega magia liczb zero i jeden w procesie potęgowania oraz pierwiastkowania?


Te dwie liczby mają tę niesamowitą właściwość, że cokolwiek z nimi zrobimy jeśli chodzi o potęgowanie i pierwiastkowanie... to nadal pozostają sobą, czyli nie zmienią się. Jedynym wyjątkiem wartym zapamiętania na tę chwilę jest ten mówiący, że nie wolno zera ani podnosić do potęgi zerowej ani pierwiastkować w stopniu zerowym. Dodatkowo wiemy również, że nie wolno dzielić przez zero, więc dla zera będą jeszcze inne wyjątki wynikające z ujemnych wykładników potęg (zero nie ma swojej odwrotności) oraz ujemnych stopni pierwiastków (o tym będzie mowa niebawem). Natomiast w przypadku jedynki każda operacja jest dozwolona, zatem z tego wynika, że na jedynkę nie działają żadne ograniczenia.

5. Czy jest w ogóle możliwe pierwiastkowanie (wyciąganie pierwiastków) z ułamków albo nawet z ułamków ujemnych?

To trochę trudniejsze pytanie. Generalnie tak, ale w zależności od typu ułamka może pojawić się problem związany z tym, że będzie trzeba zapisać go jako liczbę niewymierną.

6. Czym są liczby niewymierne? Czy to są pierwiastki, które były niewierne i zostały skazane na potępienie?

Tak, to właśnie tak. W kolejnej lekcji będziemy o tym mówili.

7. Jaka będzie wartość końcowa, gdy wyciągniemy pierwiastek kwadratowy z 3, 5, 7 czy nawet 8?

Nie wiem skąd macie te pytania, ale naprawdę świetne. Podejrzewam, że mogliście konsultować swoją wiedzę i pytania ze studentami z poprzedniej grupy. Ależ jesteście pomysłowi! Naprawdę cieszę się, że macie aż tak dużą ciekawość, bo niebawem się o tym dowiecie.

8. Studenci z najwyższego roku, którzy już niebawem będą magistrami matematyki, mówili nam w sekrecie, że pierwiastki wyciągalne to inaczej liczby wymierne, a te niewyciągalne to niewymierne. Czy to prawda panie profesorze?

Tak, to prawda. To najlepsi studenci na całej uczelni, więc nie dziwcie się, że ich wiedza jest naprawdę rozległa i głęboka.

9. Czy będziemy się uczyli o tym jak przy pierwiastkowaniu zachowują się potęgi o wykładniku innym niż stopień pierwiastka?

Oczywiście, że będziemy. Przy okazji muszę porozmawiać z moimi magistrami, bo widzę, że chyba moje notatki rozchodzą się wśród dzieci z prędkością ponaddźwiękową.


No dobra moje kochane ciekawe świata urwisy! Kończymy na dziś zajęcia, bo za chwilę dzieci z grupy Kaczuszek będą chciały się dowiedzieć czym jest liczba Pi i jak to się dzieje, że stale ukrywa się ona w każdym kole i okręgu... a ja jeszcze muszę napić się wody, aby móc odpowiadać na ich niezwykle ciekawe i zarazem wymagające pytania.

PODSUMOWANIE: jeśli masz poczucie, że znakomicie potrafisz wyjaśnić daną koncepcję matematyczną, to najtrudniejszym testem i zarazem wyzwaniem będzie przyjęcie zaproszenia na zajęcia do przedszkola pięcio i sześciolatków, którzy są ekspertami w wymyślaniu i zadawaniu pytań o jakich nigdy ci się nie śniło. Pamiętaj, że jeśli nie potrafisz czegoś wyjaśnić grupie pięciolatków, to tak naprawdę sam dobrze nie rozumiesz danego tematu. Sorry, Winnetou!